FANDOM


Ten artykuł jest częścią serii:

Ustrój i polityka Niderlandów

Ustrój polityczny
Monarcha
Władza wykonawcza
Władza sądownicza
Władza ustawodawcza
Siły zbrojne

Konstytucja Niderlandów - konstytucja obowiązująca na terytorium Królestwa Zjednoczonych Niderlandów i będąca podstawą niderlandzkiego prawa. Jest konstytucja materialną, gdyż nie jest jednolitym aktem prawnym, a oprócz konstytucji podstawowej w jej skład wchodzą oddzielne dokumenty:

Obecnie obowiązująca konstytucja została ogłoszona 3 maja 2014 r., zaś weszła w życie 6 maja 2014 r., zastępując wcześniejszą z dnia 26 czerwca 2013 r.


KONSTYTUCJA

KRÓLESTWA ZJEDNOCZONYCH NIDERLANDÓW

z dnia 3 maja 2014 r.


My, narody Niderlandów, pragnąc udoskonalić Unię, ustanowić sprawiedliwość, zabezpieczyć spokój w Królestwie, zapewnić wspólną obronę, podnieść ogólny dobrobyt oraz utrzymać dla nas samych i naszego potomstwa dobrodziejstwa wolności i suwerenności, pomni trosk i wysiłków naszych ojców, którzy walczyli o ideały parlamentaryzmu i samostanowienia, wprowadzamy i ustanawiamy dla Królestwa Zjednoczonych Niderlandów niniejszą konstytucję.


Rozdział I

POSTANOWIENIA OGÓLNE

Art. 1. [O Królestwie Zjednoczonych Niderlandów]


  1. Królestwo Zjednoczonych Niderlandów jest niezależną mikronacją działającą w przestrzeni polskiego mikroświata.
  2. Królestwo Zjednoczonych Niderlandów jest dobrem wspólnym wszystkich jego obywateli.
  3. Królestwo Zjednoczonych Niderlandów strzeże niepodległości i nienaruszalności swojego terytorium, a w szczególności nienaruszalności i integralności swoich systemów informatycznych i baz danych. Zapewnia również wolności i prawa człowieka i obywatela, oraz bezpieczeństwo swoim obywatelom.
  4. Królestwo Zjednoczonych Niderlandów jest państwem federacyjnym, złożonym z autonomicznych państw: Księstwa Holandii, Księstwa Flamandii, Księstwa Walonii i Wielkiego Księstwa Luksemburga, złączonych ze sobą w unii realnej.
  5. Każde z państw Królestwa Zjednoczonych Niderlandów ma prawo do zachowania odrębności kulturowej oraz stanowienia własnego prawa zgodnie z niniejszą ustawą zasadniczą, na zasadach opisanych w przepisach.
  6. Zasady ustrojowe dla każdego z państw unii określają Statuty nadane przez króla, za zgodą Stanów Generalnych.

Art. 2. [Władza zwierzchnia]


  1. Władza zwierzchnia w Królestwie Zjednoczonych Niderlandów należy do Króla i Narodu.
  2. Naród sprawuje władzę poprzez swoich przedstawicieli lub bezpośrednio.
  3. Król sprawuje władzę bezpośrednio na podstawie i w granicach prawa lub za pośrednictwem rządu i instytucji regencji.

Art. 3. [Podstawy ustrojowe państwa]


  1. Ustrój Królestwa Zjednoczonych Niderlandów opiera się na podziale i równowadze władzy ustawodawczej, wykonawczej i sądowniczej.
  2. Władzę ustawodawczą sprawują Stany Generalne, władzę wykonawczą Król i Rząd, a władzę sądowniczą Sąd Królewski.
  3. Organy władzy publicznej działają na podstawie i w granicach prawa.
  4. Ilekroć prawo nie definiuje, kto jest wykonawcą przepisów w nim zawartych, obowiązki te nakłada się na Rząd, a w przypadku jego braku, na Króla.
  5. Zabrania się równoległego sprawowania funkcji publicznych łączących uprawnienia władzy wykonawczej, ustawodawczej i sądowniczej, za wyjątkiem równoległego sprawowania funkcji reprezentanta Stanów Generalnych i członka Rządu.

Art. 4. [Porządek prawny]


  1. Hierarchia aktów prawa:
    1) Konstytucja Królestwa Zjednoczonych Niderlandów.
    2) Statuty państw unii.
    3) Ustawy Stanów Generalnych.
    4) Ratyfikowane Traktaty Międzynarodowe.
    5) Uchwały Stanów Generalnych.
    6) Dekrety Królewskie.
    7) Rozporządzenia Prezydenta Ministrów i Ministrów.
    8) Ustawy Stanów Regionalnych.
    9) Akty prawa miejscowego.
  2. Wszystkie akty prawa publikowane są w Dzienniku Praw.
  3. Królestwo Zjednoczonych Niderlandów przestrzega wiążącego go prawa międzynarodowego.

Art. 5. [Symbole państwowe]


  1. Symbole państwowe podlegają szczególnej ochronie prawnej przed znieważeniem i profanacją.
  2. Symbolami Królestwa Zjednoczonych Niderlandów są:
    1) flaga państwowa dzielona w poziomie na trzy części w kolorach od góry czerwonym, białym i niebieskim.
    2) Herb królewski przedstawiający lwa złotego, zwróconego w prawo dzierżącego miecz i strzały w polu niebieskim ze złotym podbiciem.
    3) Hymn państwowy - pieśń Albertus van Nassouwe.
  3. Szczegółowy opis symboli państwowych określa ustawa.
  4. Językiem urzędowym jest język polski i niderlandzki.
  5. Stolicą Królestwa Zjednoczonych Niderlandów jest Amsterdam.
  6. Siedzibą Króla jest Królewskie Miasto Haga.

Rozdział II

OBYWATELE, ICH PRAWA, WOLNOŚCI I OBOWIĄZKI

Art. 6. [Obywatelstwo]


  1. Obywatelstwo Królestwa Zjednoczonych Niderlandów nadawane jest przez Króla na drodze dekretu.
  2. Warunki i kryteria niezbędne do uzyskania obywatelstwa określa ustawa.
  3. Utrata obywatelstwa następuje na skutek:
    1) Publicznego zrzeczenia się obywatelstwa.
    2) Prawomocnego wyroku Sądu Królewskiego.
    3) Nielogowania się do systemów informatycznych królestwa przez okres co najmniej 30 dni.
  4. Obywatelstwo Królestwa Zjednoczonych Niderlandów uprawnia do:
    1) Uczestniczenia w życiu politycznym kraju, przez sprawowanie funkcji publicznych we władzy ustawodawczej, wykonawczej i sądowniczej.
    2) Służby w Siłach Zbrojnych Królestwa Zjednoczonych Niderlandów.
    3) Udziału w wyborach i referendach.

Art. 7. [Gwarancja praw i wolności]


  1. Ochronie prawnej podlegają obywatelskie prawa i wolności. Żadna władza nie może naruszyć, ograniczyć, ani odebrać tych praw nikomu.
  2. Pozbawienie lub ograniczenie praw i wolności obywatelskich może nastąpić tylko i wyłącznie na skutek prawomocnego wyroku Sądu Królewskiego.

Art. 8. [Prawa i wolności obywatelskie]

Królestwo Zjednoczonych Niderlandów zapewnia swoim obywatelom:

  1. Wolność słowa i wyrażania swoich poglądów.
  2. Wolność zrzeszania się, w tym wolność manifestacji, zakładania partii politycznych i organizacji społecznych.
  3. Wolność prasy.
  4. Wolność wyznania.
  5. Wolność osobistą.
  6. Równość wszystkich, za wyjątkiem Króla, wobec prawa.
  7. Prawo do sprawiedliwego osądzenia, obrony i apelacji.
  8. Prawo tajemnicy korespondencji.
  9. Prawo dostępu do rzetelnej informacji publicznej.
  10. Prawo niezależnego gospodarowania swoim mieniem.
  11. Prawo nietykalności i nienaruszalności mienia.
  12. Prawo równego dostępu do informacji publicznej.
  13. Prawo do rozwijania się i samodoskonalenia przy wsparciu państwa.

Art. 9. [Obowiązki obywatelskie]


  1. Podstawowym obowiązkiem każdego obywatela jest wierna służba narodowi i ojczyźnie, oraz przestrzeganie obowiązującego prawa.
  2. Kardynalnym obowiązkiem każdego obywatela jest udział w wyborach i referendach. W związku z niewywiązywaniem się z obowiązku ze zdania poprzedzającego Król może odebrać obywatelstwo osobie, która nie umotywuje swojej absencji, na drodze obowiązujących przepisów.
  3. Za oddanie dla Ojczyzny i wierną służbę koronie król nadaje nobilitacje szlacheckie i arystokratyczne.
  4. Listę tytułów i procedurę ich otrzymywania określa ustawa.

Rozdział III

STANY GENERALNE

Art. 10. [O Stanach Generalnych]


  1. Stany Generalne to organ władzy ustawodawczej, wyłaniany w wyborach powszechnych, równych, bezpośrednich i tajnych, przez wszystkich obywateli, a który zawsze ma skład ilościowy nieparzysty, nie mniejszy niż 3 i nie większy niż 7.
  2. Procedurę wyborczą i kryteria ustalania liczby reprezentantów określa ustawa.
  3. Stany Generalne obradują na sesjach, którym przewodzi Przewodniczący Stanów Generalnych, za wyjątkiem pierwszej sesji danej kadencji, której przewodzi Król.
  4. Stany Generalne uchwalają ustawy i uchwały w równym i jawnym głosowaniu, trwającym nie krócej niż 24 godziny i nie dłużej niż 72 godziny.
  5. Stany Generalne pełnią funkcję kontrolną Rządu.
  6. Zasady procedowania Stanów Generalnych określa Regulamin Obrad Stanów Generalnych.
  7. Stany generalne ratyfikują traktaty i umowy międzynarodowe zwykłą większością głosów.

Art. 11. [Kadencja Stanów Generalnych]


  1. Kadencja Stanów Generalnych rozpoczyna się z chwilą otwarcia pierwszej sesji Stanów Generalnych, a kończy się po 90 dniach od zaprzysiężenia reprezentantów.
  2. Kadencja Stanów Generalnych może zostać skrócona po przez Uchwałę Stanów Generalnych o skróceniu kadencji Stanów Generalnych, przyjętą w obecności pełnej liczby reprezentantów większością co najmniej ⅔ głosów.
  3. Stany Generalne mogą zostać rozwiązane przez Króla na wniosek Rządu po przeprowadzeniu referendum w tej sprawie.
  4. Stany Generalne mogą zostać rozwiązane przez Króla w czasie obowiązywania stanu nadzwyczajnego, bez konsultacji społecznych.

Art. 12. [Przewodniczący Stanów Generalnych]


  1. Przewodniczący Stanów Generalnych wybierany jest przez reprezentantów na pierwszej sesji Stanów Generalnych, spośród zgłoszonych kandydatów w głosowanie jawnym, bezpośrednim i równym.
  2. Przewodniczącym Stanów Generalnych zostaje ten kandydat, który otrzyma największą ilość głosów.
  3. Powołanie Przewodniczącego Stanów Generalnych następuje na drodze uchwały Stanów Generalnych.
  4. Przewodniczący Stanów Generalnych może zostać odwołany przez Stany Generalne uchwałą Stanów Generalnych, gdy pozostaje nieaktywny dłużej niż 10 dni, bez podania przyczyny i przeprowadzenia procedury wybrania Wiceprzewodniczącego Stanów Generalnych, zastępującego go na czas absencji. Odwołanie Przewodniczącego Stanów Generalnych następuje na drodze uchwały Stanów Generalnych.

Art. 13. [Inicjatywa ustawodawcza]

Prawo inicjatywy ustawodawczej przysługuje Królowi, Rządowi, Reprezentantom i grupie co najmniej 3 obywateli.

Art. 14. [Legislacja]


  1. Każdy projekt prawa składa się na ręce Przewodniczącego Stanów Generalnych, który ma obowiązek przedłożyć Stanom Generalnym ów projekt pod obrady.
  2. Stany Generalne podejmują co najmniej 24 godzinną debatę nad projektem. Czas trwania debaty może zostać wydłużony przez Przewodniczącego Stanów Generalnych na wniosek reprezentanta.
  3. Po zakończeniu debaty reprezentanci składają poprawki do projektu. Przeprowadza się indywidualne głosowanie dotyczące każdej poprawki.
  4. Po zakończeniu głosowania poprawek, Przewodniczący rozpoczyna głosowanie właściwe nad całością projektu zgodnie z przepisami prawa.
  5. W przypadku przyjęcia projektu aktu prawnego przez Stany Generalne Przewodniczący Stanów Generalnych przekazuje ów projekt do podpisania Królowi.
  6. Król podpisuje akt prawny w terminie 7 dni od jego otrzymania, vetuje go lub kieruje go do Sądu Królewskiego, celem określenia zgodności z Konstytucją.
  7. W przypadku orzeczenia zgodności Król bezzwłocznie podpisuje i publikuje przyjęty projekt.
  8. W przypadku orzeczenia niezgodności Król odsyła projekt do poprawy.
  9. W przypadku odrzucenia przez Naród veta królewskiego, król podpisuje akt prawny w terminie 3 dni od daty odrzucenia veta.

Art. 15. [Referendum]


  1. Referendum ogłasza Król na wniosek własny, Rządu, Stanów Generalnych, lub grupy co najmniej 5 obywateli.
  2. Pytanie referendalne organizowane jest tak, że uczestnicy mogą odpowiedzieć jedynie „tak”, „nie” lub oddać „Głos pusty”.
  3. Głosowanie referendalne trwa nie krócej niż 24 godziny i nie dłużej niż 72 godziny.
  4. Wynik referendum jest wiążący jeśli wzięła w nim udział co najmniej ½ uprawnionych.
  5. Do udziału w referendum uprawnieni są wszyscy obywatele.

Rozdział IV

RZĄD

Art. 16. [O Rządzie]


  1. Rząd Królestwa Zjednoczonych Niderlandów to organ władzy wykonawczej powoływany przez Stany Generalne na drodze uchwały, który prowadzi politykę wewnętrzną i zewnętrzną państwa, zajmuje się zadaniami niezastrzeżonymi dla innych organów państwowych oraz sprawuje nadzór nad instytucjami publicznymi.
  2. Rząd składa się z Prezydenta Ministrów i Ministrów.
  3. Prezydent Ministrów powoływany jest z grona obywateli.
  4. Ministrowie powoływani są z grona obywateli.
  5. Rząd w danej kadencji Stanów Generalnych musi zostać powołany nie później niż na 7 dni od zakończenia pierwszej sesji danej kadencji. W przypadku niepowołania rządu w tym terminie królowi nadaje się prawo do ustanowienia urzędnika sprawującego obowiązki rządu. Stany Generalne w terminie 7 dni od ustanowienia zastępstwa dla rządu zobowiązane są wyrazić mu wotum zaufania uchwałą przyjętą zwykłą większością głosów. W przypadku braku wotum zaufania i braku powołania rządu królowi przysługuje prawo rozwiązania Stanów Generalnych.
  6. Ilość i uprawnienia gabinetów określają Stany Generalne w uchwale powołującej Rząd.
  7. Zmiany składu Rządu na wniosek Prezydenta Ministrów dokonują Stany Generalne.
  8. Kadencja Rządu sprzężona jest z kadencją Stanów Generalnych.
  9. Rząd realizuje swoje zadania za pomocą rozporządzeń.

Art. 17. [Procedury powołania, odwołania i zastępstwa]


  1. Rząd powoływany jest zwykłą większością głosów poprzez uchwałę Stanów Generalnych.
  2. Stany Generalne mają prawo do rozwiązania rządu większością ⅔ głosów.
  3. W czasie braku Rządu, jego kompetencje spełnia Król osobiście lub poprzez wyznaczonych urzędników.

Rozdział V

Sąd Królewski

Art. 18. [O Sądzie Królewskim]


  1. Władzę sądowniczą w Królestwie Zjednoczonych Niderlandów sprawuje dwuinstancyjny Sąd Królewski.
  2. Funkcję oskarżyciela publicznego w Królestwie Zjednoczonych Niderlandów sprawuje Komisarz Królewski.
  3. Do zadań Sądu Królewskiego należy:
    1) Wydawanie wyroków na osobach popełniających czyn zabroniony przez przepisy,
    2) Orzekanie o dziedziczeniu,
    3) Stwierdzanie adopcji i zgonów,
    4) Orzekanie o zgodności aktów niższej rangi z aktami wyższej rangi oraz z Konstytucją, na wniosek Króla, Rządu, lub grupy co najmniej 3 obywateli.
    5) Ustalanie powszechnie obowiązującej wykładni prawa przez wszystkich sędziów Sądu Królewskiego jednomyślną decyzją na wniosek Króla lub Prezydenta Ministrów.
  4. Szczegóły funkcjonowania Sądu Królewskiego określa ustawa.

Art. 19. [Podstawy działania sądu]


  1. W skład sądów wchodzą sędziowie wybierani przez króla na 100 dniową kadencję.
  2. Utrata funkcji sędziego następuje na skutek:
    1) Rezygnacji,
    2) Końca kadencji,
  3. Sądy wydają wyroki w imieniu Królestwa Zjednoczonych Niderlandów na podstawie obowiązującego prawa.
  4. O przydzieleniu sędziów do sprawy decyduje król.
  5. Przebieg postępowania sądowego określa ustawa.
  6. Wykaz przestępstw oraz kar określa Kodeks Karny w randze ustawy.

Art. 20. [Zasady podstawowe przewodu sądowego]


  1. Odpowiedzialności prawnej podlega ten kto dopuścił się czynu zabronionego prawem w chwili jego popełnienia, świadomie, lub też nieświadomie, lecz w stopniu wystarczającym by uznać jego odpowiednio wymierną szkodliwość społeczną.
  2. Prawo do obrony ma ten, kto został postawiony w stan oskarżenia.
  3. Niewinnym jest ten, komu nie udowodniono winy prawomocnym wyrokiem Sądu Królewskiego.

Rozdział VI

KRÓL

Art. 21. [O Królu]


  1. Król jest najwyższym przedstawicielem Narodu i strażnikiem Konstytucji Królestwa Zjednoczonych Niderlandów.
  2. Król dba o zachowanie trwałości państwa i ciągłości władzy.
  3. Król wypełnia obowiązki nałożone na niego przez Konstytucję i przepisy prawa za pomocą dekretów.
  4. Król ma prawo veta wobec wydawanych aktów prawa.
  5. Naród może oddalić veto królewskie w referendum większością ⅔ głosów. W przypadku Art. 21. nie ma zastosowania Art. 15., Ust. 4.
  6. Król ma prawo stosowania łaski i amnestii wobec skazanych.

Art. 22. [Król, a prawo]


  1. Król nie może zostać postawiony w stan oskarżenia.
  2. Król nie może zostać odwołany. Zapis ten nie koliduje z Art. 23. i Art. 25. Konstytucji.
  3. Król odpowiada jedynie przed Narodem.

Art. 23. [Sukcesja tronu]


  1. Opróżnienie tronu następuje wskutek:
    1) Śmierci monarchy,
    2) Abdykacji monarchy,
    3) Stwierdzenia przez Stany Generalne nieaktywności monarchy dłuższej niż dwa miesiące, bez powołania Regenta.
  2. W przypadku opróżnienia tronu, władzę królewską obejmuje:
    1) Najstarszy męski lub żeński potomek króla.
    2) Najstarszy brat lub siostra króla.
    3) Najstarszy męski lub żeński potomek rodzeństwa króla.
    4) Najstarsi kuzyni króla lub ich dzieci.
  3. W przypadku braku dziedzica tronu, nowy król wybierany jest spośród obywateli na drodze plebiscytu, w którym udział może wziąć każdy obywatel. Plebiscyt przeprowadza Regent, wobec którego zastosowanie mają obowiązujące przepisy za wyjątkiem przepisów powoławczych. W przypadku elekcji Regentem z urzędu zostaje w kolejności następowania: włodarz Holandii, włodarz Walonii, włodarz Flamandii, włodarz Luksemburga, Przewodniczący Stanów Generalnych, najstarszy reprezentant Stanów Generalnych.
  4. W przypadku opróżnienia tronu sukcesor obejmuje władzę królewską natychmiast po opróżnieniu tronu.

Art. 24. [O Regencji]


  1. W przypadku planowanej dłuższej nieobecności monarchy powołuje się Regenta Królestwa Zjednoczonych Niderlandów, na drodze dekretu królewskiego.
  2. Kompetencje, uprawnienia i zadania regenta ustala dekret.
  3. Regencję wprowadza i zdejmuje dekret królewski.
  4. W czasie regencji wprowadzenie okresów szczególnych uchwalają Stany Generalne większością ⅘ głosów.
  5. Regentowi nie przysługuje prawo rozwiązania Stanów Generalnych, wprowadzania okresów szczególnych, prawo veta królewskiego oraz ratyfikowanie lub desygnowanie traktatów i umów międzynarodowych.
  6. W przypadku niezapowiedzianej nieaktywności króla powyżej jednego miesiąca, Stany Generalne mogą powołać Regenta na mocy uchwały. Powołany tak regent nie blokuje zapisu Art. 25. Konstytucji.
  7. Stany Generalne mogą powołać na Regenta tylko osobę będąca obywatelem królestwa i posiadającą tytuł szlachecki.

Art. 25. [Nieaktywność Króla]

W przypadku braku obecności króla przez co najmniej dwa miesiące od dnia ostatniej aktywności, Naród może stwierdzić opróżnienie tronu w referendum większością ⅔ głosów. W przypadku Art. 25. nie ma zastosowania Art. 15., Ust. 1. i 4. Referendum rozpisuje Regent lub, jeśli nie jest powołany, Przewodniczący Stanów Generalnych.

Rozdział VII

SIŁY ZBROJNE

Art. 26. [O Siłach Zbrojnych]


  1. Siły Zbrojne Królestwa Zjednoczonych Niderlandów służą zapewnieniu bezpieczeństwa wewnętrznego i zewnętrznego państwa, a także realizacji interesów państwowych w czasie wojny oraz walce z terroryzmem w kraju i zagranicą.
  2. Najwyższym zwierzchnikiem Sił Zbrojnych jest król.
  3. Działaniem Sił Zbrojnych zarządza Sztab Generalny złożony z generałów.
  4. Na czele Sztabu Generalnego stoi Marszałek wybierany przez króla.
  5. Tryb i zasady pracy Sił Zbrojnych określa ustawa.

Rozdział VIII

OKRESY SZCZEGÓLNE

Art. 27. [Żałoba narodowa]


  1. Żałoba narodowa jest okresem głębokiego smutku i symbolem solidaryzmu w cierpieniu.
  2. Żałobę narodową ogłasza król, określając czas jej trwania.
  3. W przypadku śmierci króla, żałoba narodowa następuje automatycznie i trwa do momentu pogrzebu zmarłego.

Art. 28. [Stan wojenny]


  1. Stan wojenny jest okresem szczególnego zagrożenia wojną.
  2. Stan wojenny jest ogłaszany i odwoływany przez króla.
  3. W okresie trwania stanu wojennego uprawnienia organów władzy przechodzą całkowicie na króla i rząd.

Art. 29. [Stan nadzwyczajny]


  1. Stan nadzwyczajny jest okresem zagrożenia dla trwałości państwa, spowodowanym zanikiem aktywności.
  2. Stan nadzwyczajny ogłasza król na czas spadku lub braku aktywności.
  3. W okresie trwania stanu nadzwyczajnego król przejmuje uprawnienia organów władzy.

Art. 30. [Przepisy ogólne]


  1. W okresach, gdy król przejmuje uprawnienia organów władzy, ma On prawo do wydawania dekretów z mocą ustawy.
  2. Po zakończeniu okresu szczególnego, wydane przez króla dekrety z mocą ustawy są poddawane pod głosowanie Stanów Generalnych i w przypadku ich przyjęcia, stają się ustawą, a w przypadku ich nieprzyjęcia, przestają obowiązywać.

Rozdział IX

ZMIANA KONSTYTUCJI I PRZEPISY KOŃCOWE

Art. 31. [Zmiana konstytucji]


  1. Zmiany konstytucji dokonuje się przez ustawę Stanów Generalnych popartą przez ⅔ obywateli wyrażających swoją wolę w referendum.
  2. Zmiany konstytucji nie można dokonać w czasie trwania okresów szczególnych.
  3. Zmiany Rozdziału VI Konstytucji wymagają dodatkowo zgody Króla.

Art. 32. [Przepisy końcowe]

Niniejsza konstytucja wchodzi w życie po upływie 3 dni od ogłoszenia.


(-) Albert I z Bożej łaski król Niderlandów,

Wielki Książę Luksemburga,

Książę Holandii, Flamandii i Walonii, etc.

Den Haag, 3 Mei anno Domini 2014

Treści społeczności są dostępne na podstawie licencji CC-BY-SA , o ile nie zaznaczono inaczej.